Cytologia jest jednym z podstawowych badań w profilaktyce raka szyjki macicy, ale jej znaczenie wykracza poza samo pobranie wymazu. Pozwala ocenić, czy w komórkach szyjki macicy pojawiły się nieprawidłowości wymagające kontroli lub dalszej diagnostyki. W połączeniu z testem HPV HR i szczepieniem przeciw HPV tworzy schemat profilaktyki, który pomaga reagować zanim choroba rozwinie się do postaci objawowej. Co warto wiedzieć o cytologii i jej miejscu w zapobieganiu rakowi szyjki macicy?
Jaką rolę pełni cytologia w profilaktyce raka szyjki macicy?
Cytologia stanowi element profilaktyki wtórnej raka szyjki macicy. Jej celem rozpoznanie nieprawidłowych komórek nabłonka szyjki macicy, które mogą odpowiadać zmianom przednowotworowym lub nowotworowym. Materiał pobiera się z tarczy szyjki macicy i kanału szyjki, czyli z obszarów szczególnie istotnych dla rozwoju zmian związanych z zakażeniem HPV wysokiego ryzyka [4]. Dzięki temu cytologia pozwala wychwycić pacjentki wymagające dalszej diagnostyki, zanim choroba zacznie dawać objawy kliniczne.
W praktyce cytologia pełni funkcję selekcyjną - odróżnia wyniki prawidłowe od tych, które wymagają kontroli, testu HPV HR, kolposkopii lub oceny histopatologicznej. Nieprawidłowy wynik cytologii nie jest rozpoznaniem raka szyjki macicy, ale informacją o zaburzonym obrazie komórek. Z kolei wynik prawidłowy nie powinien być traktowany jako trwałe wykluczenie ryzyka, ponieważ profilaktyka opiera się na powtarzalności badań w określonych odstępach [2].
Cytologia, HPV i rozwój zmian przednowotworowych
Rak szyjki macicy jest silnie związany z przewlekłym zakażeniem wirusem HPV wysokiego ryzyka. Samo zakażenie nie oznacza jednak choroby nowotworowej. U większości osób układ odpornościowy eliminuje wirusa lub ogranicza jego aktywność, zanim dojdzie do trwałych zmian w nabłonku szyjki macicy [5]. Problem zaczyna się wtedy, gdy zakażenie utrzymuje się przez długi czas. W takiej sytuacji w komórkach mogą pojawiać się nieprawidłowości określane jako zmiany przednowotworowe, klasyfikowane m.in. jako CIN lub SIL.
Cytologia nie wykrywa samego wirusa HPV. Jej zadaniem jest ocena czy komórki pobrane z szyjki macicy mają prawidłową budowę, czy widoczne są cechy atypii, zmian małego stopnia albo zmian większego stopnia. To istotne rozróżnienie: test HPV HR informuje o obecności czynnika ryzyka, a cytologia pokazuje, czy ten czynnik ryzyka znalazł odzwierciedlenie w obrazie komórek. Dlatego oba badania mogą się uzupełniać w profilaktyce raka szyjki macicy [4].
Znaczenie kliniczne zmian przednowotworowych zależy od ich stopnia.
- Zmiany małego stopnia często wiążą się z przemijającym zakażeniem HPV i mogą wymagać obserwacji.
- Zmiany dużego stopnia zwykle wymagają pogłębionej diagnostyki, najczęściej kolposkopii i ewentualnej oceny histopatologicznej.
Kiedy i jak często wykonywać cytologię?
Cytologię wykonuje się profilaktycznie, czyli także wtedy, gdy pacjentka nie ma żadnych objawów. Najlepiej zaplanować ją poza miesiączką, zwykle między 10. a 20. dniem cyklu, licząc od pierwszego dnia krwawienia. W praktyce oznacza to termin po zakończeniu miesiączki, ale nie bezpośrednio przed kolejnym krwawieniem. Badania nie powinno się wykonywać w czasie miesiączki ani przy świeżym plamieniu, ponieważ krew może utrudnić ocenę pobranych komórek. Przy nieregularnych cyklach termin warto ustalić z gabinetem lub lekarzem.
Częstotliwość cytologii zależy od wieku, wcześniejszych wyników, wyniku testu HPV HR, historii leczenia zmian szyjki macicy oraz obowiązującego programu profilaktycznego. W Polsce bezpłatne badania przesiewowe w kierunku raka szyjki macicy obejmują kobiety w wieku 25–64 lat. Jeśli wynik badania przesiewowego jest prawidłowy, kolejny termin ustala się zgodnie z programem lub zaleceniem lekarza. W przypadku ujemnego testu HPV HR odstęp między badaniami może wynosić 5 lat, natomiast w określonych sytuacjach kontrola jest zalecana wcześniej [1].
Nie tylko cytologia i test HPV HR. Co jeszcze jest ważne w profilaktyce raka szyjki macicy?
Drugim filarem profilaktyki jest ograniczanie ryzyka zakażenia HPV. Znaczenie mają:
- szczepienie przeciw HPV bez względu na płeć,
- edukacja seksualna,
- stosowanie prezerwatyw,
- diagnostyka zakażeń przenoszonych drogą płciową,
- regularne kontrole ginekologiczne [3].
Pamiętaj jednak, że prezerwatywa zmniejsza ryzyko transmisji HPV, ale nie eliminuje go całkowicie, ponieważ wirus może znajdować się również na skórze nieosłoniętej. Z kolei szczepienie nie zastępuje cytologii ani testu HPV HR, dlatego osoby zaszczepione również powinny uczestniczyć w badaniach przesiewowych zgodnie z wiekiem, wynikiem wcześniejszych badań i zaleceniami lekarza.
Źródła:
- Narodowy Fundusz Zdrowia, Profilaktyka raka szyjki macicy, online: https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-szyjki-macicy.
- Perkins R., Guido R., Castle P. i in., 2019 ASCCP Risk-Based Management Consensus Guidelines for Abnormal Cervical Cancer Screening Tests and Cancer Precursors, J Low Genit Tract Dis. 2020, 24(2): 102–131.
- NIH, Cervical Cancer Causes, Risk Factors, and Prevention, 2.08.2024, online: https://www.cancer.gov/types/cervical/causes-risk-prevention.
- NIH, Cervical Cancer Screening, 13.02.2025, online: https://www.cancer.gov/types/cervical/screening.
- WHO, Cervical cancer, 3.07.2026, online: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer.
Jest to ogólna informacja dla pacjentów. Pierwszym źródłem informacji na temat Pana/Pani stanu zdrowia i przebiegu leczenia powinien być lekarz prowadzący, dlatego w razie jakichkolwiek pytań dotyczących stanu zdrowia i przebiegu leczenia proszę zwrócić się do swojego lekarza. Niniejsza informacja nie zastępuje porady lekarskiej. Zawsze, przed zastosowaniem porad zawartych w niniejszym materiale, należy skonsultować się z lekarzem prowadzącym.
źródło: materiał partnera, artykuł sponsorowany
